Αρχική » ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ » Νερό » Ο Πολιτισμός του Νερού

Ο Πολιτισμός του Νερού

 

 

1. Δοξασίες και Λαογραφία

2. Παρατηρήματα Νερού

3. Μαντινάδες για το Νερό

4. Ιδιωματικές Λέξεις που σχετίζονται με το νερό

 

απόσπασμα από το βιβλίο

Οι Δρόμοι και ο Πολιτισμός του Νερού στο Μεραμπέλλο, 2007

Νεάπολη Κρήτης – Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Νεάπολης Κρήτης

Κείμενα - Επιμέλεια Έκδοσης: Μαμάκης Γεώργιος, Δρακωνάκη Χρυσούλα, Πλουσάκη Κρυστάλλω, Δαρβιώτη Αντωνία, Βασιλάκη Ασπασία


Δοξασίες και Λαογραφία

Εκτός από την καθημερινή χρησιμότητά του, το νερό προβλήθηκε, επίσης, στην περιοχή του Μεραμπέλλου ποικιλοτρόπως και στο πεδίο της συμβολικής σκέψης και συμπεριφοράς δίνοντας πλούσιο τον αμητό σε δοξασίες, έθιμα, θρύλους, μύθους, παραμύθια, τελετουργικά δρώμενα και δοξασίες.

Στον Αλμυρό του Αγίου Νικολάου νεράιδες πλένουν τις φεγγαρόλουστες βραδιές στις πηγές που αναβλύζουν υφάλμυρο νερό μέσα από τα βούρλα και τις καλαμιές. Ξωτικά παίρνουν τις φωνές των απρόσεκτων περαστικών, διορθώνουν τη μοίρα των νοικοκυράδων, δίνουν χαρίσματα και φτιάχνουν τα ριζικά των ανύπαντρων.

Για την Κάτω Βρύση της Βουλισμένης διηγούνται ότι «εκεί κάτω, δίπλα στη Κάτω Βρύση, ήτανε ένας πλάτανος πολλώ χρονώ, θεριό, που τον εβγάλανε για να μην ξεπατώσει με τσ’ αποκλαμούς του τη βρύση…όντεν ήμαστε κοπέλια, επιστεύγαμε πως ο πλάτανος είχενε στοιχειό γιατί είχανε θάψει λέει έναν Τούρκο στη ρίζα ντου. Συχνά ακούγαμε, ένα, ου, ουου… και λέγανε πως όντε φωνιάζει ετσά το στοιχειό του δεντρού, σίγουρα δα ποθάνει κιανείς απού το χωριό…». Tο Λουτρό, τοιχογραφία από τον ναό της Παναγίας στο Βιγλί (14ος αιών.)

Ευρύτατα διαδεδομένη στην περιοχή είναι η πίστη ότι το νερό κοιμάται κάποιες στιγμές, γι’ αυτό πριν πιει κανείς πρέπει να το ταράξει με το χέρι για να το ξυπνήσει, γιατί αλλιώς το νερό αγανακτεί και του παίρνει το νου. Με τη δοξασία αυτή για τον ύπνο του νερού συνδέεται προφανώς η πίστη στο αμίλητο νερό, αυτό που παίρνουν και μεταφέρουν με απόλυτη σιγή για λατρευτικούς και μαντικούς ή και μαγικοδεισιδαιμονικούς σκοπούς. Υπάρχει μάλιστα η συνήθεια οι κοπελιές να πλένονται με το νερού του Κληδόνου και «να πορίζουνε όξω και όποιον πρωτοδούνε τέτοιο όνομα θα έχει ο άντρας που θα πάρουνε».

Για τι στέρνες που υπάρχουν στο ύψωμα της Οξάς αναφέρεται ο αριθμός τους: 100. Από τις στέρνες αυτές έχουν βρεθεί οι 99. Η εκατοστή δεν έχει βρεθεί ακόμη. Είναι η πιο μυστική στέρνα. Μέσα σ’ αυτήν λένε ότι είναι κρυμμένοι οι θησαυροί της αρχαίας πόλης. Ένας φοβερός μαύρος αράπης τους φυλάει άγρυπνος. Κάποτε, όμως, ένας χοίρος σκάβοντας με το μουσούδι του θα τους ανακαλύψει.

Σε ένα άλλο επίπεδο ο αγιασμός που τελείται τα Φώτα μπορεί να επιφέρει την κάθαρση από τους καλικαντζάρους και τα μιαρά πνεύματα. Μπορεί επίσης να συμβολίζει και την Άνοιξη που βρίσκεται προ των πυλών. Το ράντισμα των αγρών με το αγιασμένο νερό βοηθά τους σπόρους να βλαστήσουν και τα δέντρα να βγάλουν καινούριους κλώνους. Ο αγιασμός ανανεώνει την ευλογία στα ποτάμια, στις λίμνες, στις δεξαμενές, στα πηγάδια ακόμη και στα ζώα. Η φροντίδα των ζώων τα οποία συνέβαλαν καθοριστικά στην επιβίωση των ανθρώπων αποτελούσε πρωταρχικό μέλημα του αγροτικού νοικοκυριού κατά την περίοδο των Θεοφανείων. Βρασμένοι καρποί προσφέρονταν την βραδιά των Θεοφανείων στα ζώα ακόμη και στα πουλιά γητεύοντάς τα για να μην φάνε το σπόρο που έχει ριχτεί στη γη.

Μια άλλη ιδιότητα του νερού να συμβολίζει τη ζωή και το θάνατο, επιβιώνει ακόμη και στις ημέρες μας σε πολλές λατρευτικές συνήθειες της περιοχής. Στην Νεάπολη τα μνήματα πλένονται με άφθονο νερό και καθαρίζονται καλά την Μ. Παρασκευή και το Μ. Σάββατο, παραμονή της Ανάστασης. Ενδύονται, έτσι, με το μήνυμα της νέας ζωής που ανατέλλει εκ του τάφου με την ανάσταση του Χριστού. Στην ίδια περιοχή, όμως, πιο αξιοσημείωτη είναι μια παλιά συνήθεια των Νεαπολιτών να προσφεύγουν κάθε Μεγάλη Παρασκευή, μετά την αποκαθήλωση, σε ένα μικρό εκκλησάκι λίγο έξω από την πόλη, τον Άγιο Σύλλα, για να πιούν από ένα μικρό πηγάδι που βρίσκεται μέσα στην εκκλησία νερό «διειδές, πότιμον άφθονον και αβλαβές», νερό «φρέσκο που ξεπηδά από τους αιώνες», σύμφωνα με τον Ελύτη, και να λουσθούν με αυτό αφήνοντας εκεί τα μαντίλια τους οι νεαρές κοπέλες.

H πίστη στη δύναμη του αγιασμένου νερού προκύπτει και από μια εξίσου παλιά συνήθεια των  Bαθιά πέτρινη γούρνα στην μονή ΚαρδαμούτσαςΚριτσωτών. Οι κάτοικοι της Κριτσάς προκειμένου να ιάνουν τα παιδιά από τη θέρμη εύρισκαν δύο κορίτσια που είχανε το όνομα της Παναγίας. Τα κορίτσια έπαιρναν το παιδί με τη θέρμη από το σπίτι του και αμίλητα το πήγαιναν στην εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας. Εκεί η μία Μαρία έμπαινε στην εκκλησία και η άλλη μαζί με το άρρωστο παιδί πήγαινε στην βορεινή πλευρά και σταματούσε μπροστά στο παράθυρο. Στη συνέχεια περνούσε το παιδί κάτω από το άνοιγμα του κάγκελου του παραθυριού και το έδιδε στην άλλη Μαρία μέσα στο ναό λέγοντάς της: «Πάρε το νιο ή την νια». Η άλλη Μαρία από μέσα παίρνοντας το παιδί απαντούσε: «Καλώς τόνε το νιο ή την νια, το δροσερό, το δροσογεννημένο». Αυτό επαναλαμβανόταν τρεις φορές. Μετά έκαναν τάξιμο στην Αγία Βαρβάρα να της φέρουν το βάρος του παιδιού σε λάδι ή έζωναν την εκκλησία με μπαμπάκα μία, δύο ή και τρεις φορές με σκοπό να χύσουν στην μπαμπάκα κερί και να το πάνε ή να φέρουν αρνί, κότες ή και χρήματα. Ύστερα οι δύο Μαρίες πήγαιναν το παιδί στην αυλή της εκκλησίας όπου ήταν ένα πηγάδι. Το πηγάδι αυτό πίστευαν ότι είχε αγιασμένο νερό επειδή κάποτε ένας Επίσκοπος μέσα στο λιοπύρι πέρασε από εκεί, ήπιε νερό, δροσίστηκε και από ευγνωμοσύνη το αγίασε. Έβαζαν, λοιπόν, οι Μαρίες το παιδί να καθίσει στον ίσκιο της μουριάς που ήταν δίπλα στο πηγάδι, έβγαζαν κρύο νερό και το δρόσιζαν στο πρόσωπο και στο κεφάλι και μετά σκορπούσαν γύρω από το πηγάδι αμύγδαλα, στραγάλια, καρύδια κ.λ.π. λέγοντας: «όπως σκορπούμε τουτανά, ετσά να σκορπίσει και η αρρώστια που το βαστά». Έπειτα γύριζαν πάλι το παιδί αμίλητες στο σπίτι του.

Σε μια άνυδρη περιοχή όπως αυτή του Μεραμπέλλου η καθυστέρηση των φθινοπωρινών βροχών αντιμετωπιζόταν, συχνά, με λιτανείες και δεήσεις. Όταν επιτέλους έπεφταν οι πρώτες βροχές τα παιδιά γυρνούσαν στους δρόμους και τραγουδούσαν:

«Ψιχαλίζει λίζι λίζει, κι η γιαγιά μου κοσκινίζει

Να μου κάμει μιαν κουλούρα, να την τρώγω το χειμώνα

Να μου πει παραμυθάκι, καθισμένη στο τζακάκι

Να ‘μια στου παππού το γόνα, στο ζεστό το μουτουπάκι».

 

Παρατηρήματα Νερού

Στις δρίμες (κακοκαιρίες του δεκαπενταύγουστου) στο νερό που θα λουστούμε πρέπει απαραίτητα να βάζουμε μέσα ένα σιδερένιο αντικείμενο π.χ. ένα κλειδί, ένα καρφί κ.λ.π. για να προφυλάξομε την υγεία μας. Λαμαρινένιες χρηστικές και Λειτουργικές κατασκευές για νερό, Νεάπολη

Στο δρόμο μπροστά από το σπίτι που περάσανε πεθαμένο, καλό είναι να χύνει η σπιτονοικοκυρά ένα ποτήρι νερό σταυρωτά. Δηλαδή από την ανατολή προς τη δύση και από βορά προς νότο.

Όταν βραχεί το πρόσωπο του νεκρού θα βρέχει πολλές μέρες. Η νύφη πρέπει να κάμει ένα μήνα να περάσει ποταμό από την ημέρα του γάμου της.

Όταν το Γενάρη στη γέμωση του φεγγαριού δεις το νέο φεγγάρι να είναι πλαγιαστό με το κοίλωμα προς τα άνω θα κάμει ο χειμώνας πολλά νερά, όταν το δεις να είναι όρθιο, τότε να ξέρεις θα είναι νεροφυριά.

Ποτέ μας να μην πλυθούμε με κυριακάτικο νερό, δηλαδή φερμένο Κυριακή στο σπίτι.

Να μη δανείζουμε πρωτομηνιά σε κανένα λεφτά, νερό και κάρβουνα.

Όταν βρέχει και κράξει πετεινός, θα σταματήσει εντός ολίγου η βροχή.

Όταν βρέχει και βγούνε τα σκουλήκια της γης και σύρνονται στο χώμα θα πέσει πολύ νερό.

Όταν βρέχει και οι σταγόνες της βροχής δημιουργούνε φυσαλίδες θα κάμει πλημμύρα.

Kόπανα για το κτύπημα των βρεγμένων ρούχων (Λαογραφικό Μουσείο Νεάπολης) Αμφιβάλλεις και ζητάς να μάθεις αν τελικά θα βρέξει ή δεν θα βρέξει σε μια διφορούμενη χειμωνιάτικη μέρα; Θα μάθεις το αποτέλεσμα αν θα πάρεις ένα μικρό πέτρινο πλακάκι και του φτύσεις λίγο σάλιο στη μια του μεριά και το πετάξεις ψηλά. Όταν το πλακάκι πέσει κάτω στη γη, πήγαινε να μάθεις αυτό που ζητάς: αν έπεσε με τη μεριά που έφτυσες προς τα πάνω, θα βρέξει, διαφορετικά μην περιμένεις πως θα κάμει βροχή.

Όταν τα «οζά γροικούνε κακό καιρό ξυλοτρώνε», δηλαδή αρχίζουνε να ροκανίζουν φλούδες και ξύλα. Το ίδιο συμβαίνει, «όντε καθαρίζουνε τη ματζαδούρα» ή έξω στα χωράφια τρώνε πολύ και βιαστικά.

Όταν «ο σκύλος έχει χαμηλωμένη τη ορά ντου», θα κάμει χιονιά. «Όντε δα δεις κοράκους μονιταριστούς στον αέρα και παίζουνε ανιμένουνε βροχή και κρύο»

«Σα δεις τσι καπνιές από τον ανηφορά να πέφτουνε στο τζάκι, ανήμενε Χονιά»

 

Μαντινάδες για το Νερό

Ο νούς μου γίνηκε νερό και τρέχει στην αυλή σου,

γύρου τριγύρου γιασεμιά στολίζουν το κορμί σου.

 

Βρύση με το κρυγιό νερό στο μάγουλο σου τρέχει,

μα ο καθανείς την άδεια σου να πιεί νερό τήν έχει.

 

Άσπρη φουντάνα του νερού, ’πούν το Κεφαλοβρύσι;

Μικρό κονισματάκι μου, ποιος δα σε προσκυνήσει;

 

Άσπρη φουντάνα του νερού και κρουσταλένια βρύση,

όλου του κόσμου τσ’ ομορφιές σου τσ’ έχουνε χαρίσει.

 

Τση πέρα βρύσης το νερό στον πόνο γιατρικό ’ναι,

αν μ’ αγαπάς, πουλάκι μου, όσο μπορείς το χώνε.

 

Να κάτεχα πως μ’ αγαπάς, ήθελα σ’ αγαπήσω,

σαν το νερό του ποταμού που δεν γιαγέρνει οπίσω.

 

Ο κόσμος με καταφρονά κι η γης με κατατρέχει,

κι η βρύση απού ’πινα νερό οντέ με δει δεν τρέχει.

 

Κλαίνε τα δέντρα για νερό και τα πουλιά γι’ αέρα,

κλαίνε κι εμέ τα μάθια μου για σένα νύχτα μέρα.

 

Περνούν οι μήνες σα νερό και σαν πουλιά οι χρόνοι

μα δεν περνούν τση δόλιας μου καρδιάς οι μαύροι πόνοι.

 

Ως λαχταρούνε το νερό του Μάη τα σπαρμένα,

ετσά λαχτάρησα κι εγώ να ζήσω μετά σένα.

 

Βρυσούλα με κρυγιό νερό, νάχα το ριζικό σου,

πούρχεται το πουλάκι μου και πίνει το νερό σου.

 

Των αμαθιώ μου το νερό πιάσε να το στερέψεις,

εδά στα ξεχωρίσματα να πιείς να δροσερέψεις.

 

Στο χύμα πάει το νερό, στο σόπατο στερνιάζει, Πέτρινος εντοιχισμένος σταμνοστάτης (μονή Αρετίου)

κι ότινα βρει τον εγκρεμό τσουρλά και δεν το φτάνεις.

 

Οψές τον όρκο κάμαμε με μια λιγνή στη βρύση,

ώσπου ’χει η βρύση το νερό, να μη με λησμονήσει.

 

Μικρό μου, στην αγάπη σου κάρβουνα τα κατάπια,

κι ίντα καλό μου κάμανε τόσα νερά που τάπια!

 

Από ’κειδά δα δεις εδά ίντα φωθιά ’ναι κείνη,

να πιω δυο πηγαδιώ νερό, κι η φλόγα να μη σβήνει!

 

Όλα του κόσμου τα νερά μια βρύση να γενούνε,

τη φλογ’ απού ’χω στην καρδιά να σβήσουν δεν μπορούνε.

 

Σαν τραγουδήξω και σαν πω τον πόνο απού με κρίνει,

θαρρώ πως γίνεται νερό και τη φωθιά μου σβήνει.

 

Όντε σου θέλω θυμηθεί καταχτυπά η καρδιά μου

και κολυμπάκια κάνουνε στη γης τα δάκρυά μου.

 

Σαν αγαπά κιανείς ποθές και δεν τον αγαπούνε Ανάσερμα νερού στις Δωριές

τάξε πως χύνουνε νερό και τόνε λαντουρούνε.

 

Άσπρη φουντάνα του νερού και κρουσταλλένια βρύση

μαλαματένιο κόνισμα, ποιος δα σε προσκυνήσει.

 

Τα μάθια σου τα φτερωτά σαν τα ουράνια μοιάζουν

και ψιχαλίζουν κάποτε χωρίς να συννεφιάζουν.

 

Να τη χαρώ τη γλώσσα σου είντα καλά κατέχει,

το μόσκο ψιχαλολογά και την κανέλλα βρέχει.

 

Τα μαύρα ρούχα του σεβντά πλύσιμο δεν τα πιάνει,

μηδέ σαπούνι τα φελά, μηδ’ αλουσά τ’ ασπρίζει.



Ιδιωματικές Λέξεις που σχετίζονται με το νερό

  • Αλουσά
  • Ανάδοση
  • Αναιρέσα
  • Ανεκρεμά (ο καιρός)
  • Ανεσύρνω
  • Απονέρι
  • Απόπλυμα
  • Αρόλιθος
  • Ασκοντάβλα
  • Αυλάκι
  • Βλυχάδα
  • Βλυχάτο
  • Βουρβουλακώ
  • Βουρβουλήθρα
  • Βουρβουλιάς
  • Βουρδουκλιάζω
  • Βουρλιά
  • Βράση
  • Βρασκί
  • Γεράνι
  • Γούρνα
  • Ζέον
  • Ζουργιό
  • Καβούσι
  • Καϊναντίζω
  • Καταπότης
  • Κατεβασά
  • Κόλυμπος
  • Κουτσουνάρα
  • Λαντουρώ
  • Λαΰνι
  • Λαϋνοστάτης
  • Λούζα
  • Νερόπαρμα
  • Νερουξά
  • Νεροφάγωμα
  • Ξεχειλιστήρι
  • Πάχνη
  • Πλύστρα
  • Ροδόνερο
  • Ρουμπάρα
  • Σομπίνω
  • Στάξη
  • Συρματίζει και συρματά
  • Φλέγα
  • Φλεϊκό
  • Φουντάνα
  • Φυρονεργιά
  • Χαλασά
  • Χειμώνας
  • Ψιχαλίδα
  • Ψωμόνερο