Αρχική » ΜΟΝΗ ΚΑΡΔΑΜΟΥΤΣΑΣ - ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ

ΜΟΝΗ ΚΑΡΔΑΜΟΥΤΣΑΣ - ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ

Javascript is required to view this map.

Πληροφορίες

Ονομασία: ΜΟΝΗ ΚΑΡΔΑΜΟΥΤΣΑΣ - ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ
Αγγλική ονομασία: MONASTERY OF KARDAMOUTSA - TIMIOS STAUROS
Εγγύτερος Οικισμός: Καρύδι
Νομός: Ν.ΛΑΣΙΘΙΟΥ
Δήμος: ΔΗΜΟΣ ΝΕΑΠΟΛΗΣ
Επαρχία: Μιραμβέλλου

Τουριστικές υποδομές

Πρόσβαση

Σήμανση καθ'οδόν: Ναι
WC: Ναι
Xώρος στάθμευσης: Όχι
Eκθετήριο-πωλητήριο: Όχι
Xώρος αναψυχής: Όχι
Υποδομές ΑΜΕΑ: Όχι
Μέρες & Ώρες λειτουργίας:
Τηλέφωνο Επικοινωνίας:
Εισιτήριο: Όχι
Σήμανση: Όχι
Όχημα: Ναι
Περπάτημα: Όχι
Πλωτό Μέσο: Όχι
Άλλο:
Ημερομηνία: 2003-12-10

Χρονική Φάση Χρήσης

Χρονολόγηση Κύριο Τοπωνύμιο Δευτερεύουσες Ονομασίες Τεκμηρίωση Χρονολόγησης Κατηγορία Τεκμηρίωση Κατηγορίας
Ενετική 
 
 
Βέβαιη 
Ναός 
Βέβαιη 
Ενετική 
 
 
Βέβαιη 
Μοναστήρι 
Βέβαιη 
Ενετική 
 
 
Βέβαιη 
Μεμονωμένος τάφος 
Βέβαιη 
Ενετική 
 
 
Βέβαιη 
Μετόχι 
Βέβαιη 
ΟΘωμανική 
 
 
Βέβαιη 
Ναός 
Βέβαιη 
ΟΘωμανική 
 
 
Βέβαιη 
Μοναστήρι 
Βέβαιη 
Νεώτεροι Χρόνοι 
 
 
Βέβαιη 
Ναός 
Βέβαιη 
Νεώτεροι Χρόνοι 
 
 
Βέβαιη 
Μοναστήρι 
Βέβαιη 

Περιγραφή

Το μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού βρίσκεται στην Καρδαμούτσα, ύψωμα ανατολικά από τον οικισμό Καρύδι, στη νοτιοανατολική πλευρά της οροσειράς Μεγάλο Καστρί. Με υψόμετρο 540 μ., κλίση 10 μοιρών και νότιο προσανατολισμό, το μοναστήρι έχει οπτική επαφή με τους οικισμούς Καρύδι και Δωριές, τον κάμπο της περιοχής, λόφους της σκάφης Μιραμπέλου, τη σκοπιά της Βενετοκρατίας Κεφάλα, τα μοναστήρια του Αγίου Αντωνίου στο Καρύδι και του Σωτήρος και του Αγίου Κωνσταντίνου στις Δωριές. Αν και στον περιβάλλοντα χώρο υπάρχουν διάφορα δέντρα, το πετρώδες έδαφος κυριαρχεί στην περιοχή που είναι κατάφυτη από αγριόπρινους. Καλντερίμι, που είναι σήμερα ορατό, οδηγούσε από το μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού στη μονή Αρετίου. Το καθολικό είναι μονόχωρο καμαροσκέπαστο, μνημειακών διαστάσεων, με δύο παράθυρα, νότια και βόρεια, και μία νότια είσοδο. Οι γωνίες των τοίχων χαρακτηρίζονται από λαξευτή επιμελημένη τοιχοδομία. Στο ανατολικό αέτωμα υπάρχουν εφυαλωμένα διακοσμητικά πινάκια σε σχήμα ισοσκελούς σταυρού, ενώ το δίλοβο αγιοθύριδο της κόγχης του ιερού αποτελεί εξαιρετικό δείγμα λιθογλυπτικής. Ο θόλος, που στη δεκαετία του 1970 επικαλύφθηκε με οπλισμένο σκυρόδεμα, έχει δίρριχτη στέγη. Ο βόρειος τοίχος του ναού στέφεται από το καμπαναριό, στη βάση του οποίου υπάρχει επιγραφή με τα ονόματα των ιδρυτών: «ΟΥΤΟΣ Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΚΑΙ ΖΩΟΠΟΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΩΚΟΔΟΜΗΘΗΤΟ ΠΑΡΑ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΚΑΤΖΑΡΑ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΔΕΛΦΩΝ ΑΥΤΟΥ ΜΑΝΑΣΗ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΜΟΝΑΧΟΥ Α... (1...)». Νότια του ναού, σε επαφή με τον τοίχο, βρίσκεται ο τάφος του ιδρυτή Μανασσή Κατσαρά που καλύπτεται από ενεπίγραφη επιτύμβια πλάκα με τη χρονολογία του θανάτου του: «ΑΥΤΗ Η ΛΑΡΝΑΞ ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΑΝΑΣΣΗ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΚΑΤΖΑΡΑ ΤΟΥ ΚΑΙ ΚΤΗΤΟΡΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΑΥΤΗΣ. ΕΚΟΙΜΗΘΗ ΚΑΙ ΕΤΕΘΗ ΕΝΘΑΔΙ ΕΝ ΜΗΝΙ ΑΥΓΟΥΣΤΩ ΙΘ ΑΧΙΖ (1617) ΑΙΩΝΙΑ Η ΜΝΗΜΗ ΑΥΤΟΥ». Γύρω από το καθολικό αναπτύσσεται το μοναστηριακό συγκρότημα, το οποίο έχει κατασκευαστεί σε διάφορες οικοδομικές φάσεις. Πρόκειται για μεγάλο μοναστήρι με πλήθος εγκαταστάσεων κομψής κατασκευής και επιμελημένης δόμησης, με κυρίαρχα τα μορφολογικά και διακοσμητικά στοιχεία του τέλους του 16ου αιώνα. Το μεγάλο ύψος των κτιρίων, ο όροφος σε κάποια από αυτά, τα περιτοιχίσματα και τα επίπεδα εισόδων στην πλαγιά προσδίδουν αμυντικό χαρακτήρα στη μονή, της οποίας η κεντρική πύλη ανοίγεται κατευθείαν στην ακανόνιστου σχήματος αυλή στα βορειοανατολικά του συγκροτήματος. Στα δυτικά της, μεταξύ ναού και κελιών, είναι διατεταγμένοι ημικυκλικά πέντε κίονες, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν για τη στήριξη κληματαριάς (βλ. και μονή Κεράμου). Στο δάπεδο της αυλής διακρίνονται κάποιοι τάφοι, ενώ υπάρχουν τρεις κλειστές δεξαμενές συλλογής ομβρίων υδάτων, μία με πόσιμο νερό, μία για την καθαριότητα και μία για το πότισμα των ζώων. Τα κτίσματα της βόρειας πτέρυγας χρονολογούνται από την εποχή της ίδρυσής της έως τα μέσα του 17ου αιώνα και έχουν οικοδομηθεί σε τρεις φάσεις, ενώ τα κτίρια της νότιας πλευράς ανάγονται στο 18ο και 19ο αιώνα. Το καθολικό της και ο πυρήνας του βόρειου συγκροτήματος, όπου θα λειτουργούσε μάλλον το μαγειρείο, ανήκει στην πρώτη οικοδομική φάση του 1580 – 1590. Στη δεύτερη φάση των αρχών του 17ου αιώνα, γύρω από τις πρώτες αίθουσες προστέθηκαν αποθήκες, το διώροφο ηγουμενείο και η θολοσκεπής τράπεζα, που στη μία μακρά πλευρά της στηρίζεται σε τρία τόξα από ντόπια γκρίζα πέτρα, τα οποία απολήγουν σε τέσσερις πεσσούς πλήρως ανεπτυγμένους με βάση, κορμό και στέψη. Στην τρίτη οικοδομική φάση, των μέσων του 17ου αιώνα, ανήκει, πιθανότατα, το ελαιοτριβείο. Εκτός από τους παραπάνω χώρους και τα κελιά είχε ακόμη τυροκομείο, ξενώνα και βορδωνάρειο. Το μετόχι Καρδαμούτσα των Κατσαράδων αναφέρεται το 16ο αιώνα και η μονή του Τιμίου Σταυρού το 17ο αιώνα. Η ίδρυσή της από τους αδελφούς Κατσαρά, ιερομόναχο Μακάριο, ιερομόναχο Μανασσή και μοναχό Ξενοφώντα τοποθετείται ανάμεσα στα έτη 1570 – 1580. Γραπτή αναφορά στις συναλλαγές και τα περιουσιακά στοιχεία του μοναστηριού και των μοναχών του γίνεται πολλάκις στα κατάστιχα του νοταρίου παπά Γιάννη Κατσαρά (1607 – 1635), που ήταν συγγενής με τους ιδρυτές και είχε έδρα το Καστέλι Φουρνής. Ο ηγούμενος της μονής Μανασσής εμφανίζεται σε συμβόλαια των ετών 1607, 1609, 1613, 1617. Τα έτη 1607 και 1617 γίνεται στους υποτακτικούς του μοναχούς Ιωσήφ Κάβαλο και Νεόφυτο Βαρτζάγγη, αντίστοιχα. Το 1613 ο Μανασσής πούλησε ένα σπίτι στο Επάνω χωριό της Φουρνής ως επίτροπος της ανιψιάς του Καλής Κατσαροπούλας, μετέπειτα ηγουμένης του Σωτήρος των Καλογράδων στον κάμπο της Φουρνής. Το 1617 ο Μανασσής Κατσαράς πεθαίνει και τόν διαδέχεται, τουλάχιστον από το 1619, ο Νεόφυτος Βαρτζάγγης, ο οποίος εμφανίζεται σε συμβόλαια των ετών 1618, 1619, 1623, 1628, 1629, 1630, 1631, 1635 και 1641. Τελευταίος ηγούμενος επί Βενετοκρατίας φαίνεται πως ήταν ο Ιωσήφ Βαρτζάγγης, ο οποίος αναφέρεται σε έγγραφα το 1641, 1654 και 1655. Στις γραπτές πηγές γίνεται μνεία και σε άλλους μοναχούς της Καρδαμούτσας, τα έτη 1621, 1630 και 1635 στον ιερομόναχο Ιερεμία Αμαργιανίτη και το έτος 1609 στο μοναχό Ιωαννίκιο Κατσαρά, του οποίου η ανιψιά Εργίνα Φουλιοπούλα φιλοξενείται στο μοναστήρι το 1611 και 1612. Στην απογραφή των εκκλησιών και μονών του 1635 δηλώνονται τρεις ιερείς, δώδεκα μοναχοί, τρεις εκκλησίες χωρίς ενορία και εκτάσεις γης με την παραγωγή τους. Οι ναοί είναι το καθολικό της μονής, ο Άγιος Ιωάννης ο Ξενικός στο Λούμα και ο Άγιος Γεώργιος στο Σκινιά. Η έγγεια περιουσία της μονής είναι χωράφι 3 μουζουριών, περιβόλι με ελαιόδεντρα και αμυγδαλιές και δύο αμπέλια που παράγουν αντίστοιχα 15 μουζούρια σιτάρι, 12 μιστάτα λάδι, 30 μουζούρια αμύγδαλα και 200 μιστάτα κρασί. Το 1749 σε απόφαση του ιεροδικείου εμφανίζεται ο τελευταίος γνωστός ηγούμενος της Καρδαμούτσας Μουρέλλος, υιός Κωνσταντή, ενώ το 1835 το μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού επισκέπτεται ο Κ. Κοζύρης που διαμένει εκεί μία νύχτα. Στην απογραφή του 1881 το μοναστήρι είχε τέσσερις μοναχούς και ως προσωπικό τρία ζευγάρια κοσμικών, ενώ σήμερα διαμένει εκεί ένας μόνο μοναχός. Πανηγύρι πάντως γίνεται στην εορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου, οπότε χρησιμοποιείται το αναστηλωμένο διώροφο κτίσμα της νότιας πτέρυγας που επαναλειτουργεί ως αρχονταρίκι και ξενώνας.

Βιβλιογραφία

1. ΚΑΤΗΦΟΡΗ Μ., Χαρτογραφική Μελέτη του Μεραμπέλλου στα χρόνια της Βενετοκρατίας. Τα μοναστήρια στη χρήση και οργάνωση του χώρου. Εφαρμογή στα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών, 7, Κρήτη, 2005, , ,155, 202, 229 κ.ε.
2. ΨΙΛΑΚΗΣ Ν., Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, 8, Ηράκλειο, 1994, , ,394
3. ΠΑΤΕΡΑΚΗΣ Μ., Συμβολή στην ιστορία της περιοχής Φουρνής Λασιθίου των Ι. Μονών Αρετίου και Καρδαμούτζας κατά τη Βενετοκρατία – Τουρκοκρατία, 8, Φουρνή, 1994, ,
4. ΗΛΙΑΚΗΣ Κ., Η μονή του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού στην Καρδαμούτζα, 10, , 1989, , Φεβ-27 ,95 κ.ε.
5. , Περιοδικό, , , , , ,251 κ.ε.
6. ΧΡΟΝΑΚΗ Δ., Μοναστήρια της περιοχής Επάνω Μεραμπέλλου κατά τη Βενετοκρατία, 10, , 1997, , 231 – 273
7. ΠΑΡΛΑΜΑΣ Μ., Το ημερολόγιο του Κωνσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά, 11, Ηράκλειο, 1988, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 106 – 212

Φωτογραφίες